Piše: Gordana Tadić / Foto: Todor Mitrović
Sakralna umetnost u Srbiji decenijama je bila percipirana kao polje tišine, konzervacije i ponavljanja starih obrazaca. Međutim, pažljiviji pogled na savremenu scenu crkvene umetnosti otkriva sasvim drugačiju sliku: Srbija je danas postala dinamičan centar živopisačkog sveta, mesto gde se vekovne tehnike prepliću sa modernim senzibilitetom, a kanon postaje temelj, ali ne i granica izraza.
Put od manastirskih radionica do savremenih akademija, pa i do pokroviteljstva UNESCO-a, bio je dug, složen i presudan za razumevanje našeg kulturnog identiteta.
Temelji u srednjem veku
Da bi se razumela savremena freska i ikona, potrebno je vratiti se u srednji vek, u vreme kada su manastiri poput Studenice, Sopoćana, Dečana, Žiče... postali epicentri vizantijsko-srpske umetnosti.
Vizantijski kanon nije bio samo stil, već teološki sistem slike. Ikona nije predstavljala ilustraciju, već „prozor u nebesko“ - likovnu teologiju u boji i svetlosti. Tokom Raške i Moravske škole razvijen je snažan lokalni izraz koji je ujedinjavao monumentalnost freske i suptilnu ikonografsku naraciju.
Ovaj kontinuitet je vekovima prekidan i obnavljan, ali je ideja kanona, kao duhovnog i estetskog okvira ostala konstanta.
Od ideološke tišine do obnove
Razvoj crkvene umetnosti nakon Drugog svetskog rata bio je obeležen ideološkim pritiscima i institucionalnom marginalizacijom. U socijalističkoj Jugoslaviji crkvena umetnost nije imala javni prostor kakav je imala u prethodnim epohama. Rad se uglavnom odvijao unutar crkvenih krugova, bez sistemske podrške.
Istovremeno, na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Beogradu razvijala se snažna škola istorije umetnosti, koja je kroz vizantologiju i proučavanje srednjovekovne baštine čuvala naučni kontinuitet.
Prava obnova u praksi počinje tek krajem osamdesetih i tokom devedesetih godina, paralelno sa širim društvenim i duhovnim promenama.
Kako ističe dr Todor Mitrović, dekan Akademija SPC za umetnosti i konservaciju, u početku je sve bilo zasnovano na kopiranju srednjovekovnih predložaka:
„Nije imalo odakle da se uči. Interesovanje je krenulo najpre za nacionalne teme, pa za crkvu i veru, a s vremenom je to, korak po korak, podizano na viši nivo.“
U tom periodu ikonopis je bio pre svega čin obnove identiteta. Međutim, ubrzo postaje jasno da mehaničko kopiranje srednjeg veka ne može biti dugoročni model razvoja.
Gde se danas uči „prozor u nebesko“?
Danas se sakralna umetnost u Srbiji više ne uči isključivo „uz majstora“, već kroz sistem visokoškolskog obrazovanja.
Centralno mesto zauzima Akademija SPC za umetnosti i konservaciju, institucija koja je ikonopis, freskopis i konzervaciju podigla na nivo akreditovanih studija. Ovde studenti ne savladavaju samo tehnologiju pigmenata, pozlatu ili zidno slikarstvo, već i dubinsku teološku podlogu bez koje ikona ostaje puka dekoracija.
Sa druge strane, Pravoslavni bogoslovski fakultet Univerziteta u Beogradu kroz liturgiku i crkvenu umetnost daje teorijski okvir razumevanja slike u kontekstu bogosluženja.
Državne umetničke institucije takođe imaju značajnu ulogu. Fakultet primenjenih umetnosti u Beogradu kroz module primenjenog slikarstva obrazuje autore sposobne da monumentalne zidne površine ožive freskom ili mozaikom. Na Fakultetu likovnih umetnosti u Beogradu studenti slikarstva često se u svojim diplomskim i master radovima dotiču sakralnih tema, unoseći u njih savremeni likovni jezik.
Upravo je taj spoj crkvenog i državnog obrazovanja stvorio impresivan broj umetnika koji danas menjaju lica naših hramova.
Brže od srednjeg veka
Jedna od najzanimljivijih teza dr Mitrovića odnosi se na uticaj savremenih medija. U srednjem veku stilovi su se menjali dijahronijski - generacijama. Umetnik je morao putovati danima da bi video tuđi rad. Danas su sve škole, epohe i tehnike dostupne na ekranu.
Ta „nova medijska situacija“ dovela je do ubrzane stilske dinamike. Na izložbama crkvene umetnosti danas možemo videti strogu vizantijsku formu, asketski redukovanu koloristiku, ali i radove čija narativnost podseća na strip. Poznovizantijsko zidno slikarstvo, sa scenama raspoređenim u pravougaonim poljima, zaista se može posmatrati kao svojevrsni prethodnik savremene sekvencijalne umetnosti.
Za novu generaciju umetnika kanon više nije ograničenje, već struktura unutar koje se razvija autorski rukopis.
Pisana baština: Kako se sakralna umetnost dokumentuje i prenosi
Časopis Zograf, koji izdaje Filozofski fakultet u Beogradu, postao je jedna od ključnih međunarodnih referenci za proučavanje istočnohrišćanske umetnosti.
Ovoj tradiciji naučnog praćenja oblasti pridružio se i Živopis, recenzovani godišnji časopis Akademije SPC koji izlazi od 2007. godine i prati savremena istraživanja na razmeđi crkvene umetnosti i konzervacije. Važan deo te scene čini i izdavačka delatnost same Akademije: priručnici i udžbenička literatura za ikonopis i konzervaciju koji postepeno grade referentnu biblioteku savremene sakralne umetnosti.
Svoju ulogu u formiranju šireg konteksta ima i intenzivna izdavačka delatnost SPC: Sinod, eparhije i manastiri kontinuirano objavljuju monografije posvećene freskama, ikonostasima i umetničkom nasleđu hramova.
Širi duhovni i filozofski okvir neguje i izdavačka kuća Biblos, specijalizovana za teologiju i duhovnu literaturu.
Izložbena scena: Živa mapa savremenog ikonopisa
Jedan od najrečitijih pokazatelja vitalne energije srpske sakralne umetnosti jeste njena sve razgranatija izložbena scena. Poslednjih godina oblikovao se niz redovnih i tematskih manifestacija koje, svaka na svoj način, nude presek stanja stvari u savremenom ikonopisu i freskopisu.
Kulturni centar Kaleidoskop od 2020. godine organizuje žiriranu grupnu izložbu „Portret na ikoni", koja je postala jedna od centralnih tačaka susreta ikonopisaca iz Srbije i regiona. Peto izdanje, održano 2024. godine, označilo je i međunarodni iskorak, učešćem umetnika iz Rumunije i organizovanjem master klas-radionica sa profesorima Akademije u Bukureštu.
Izložba je od 2025. dobila multidisciplinarni karakter i pod nazivom „Svetlost Logosa" su se u Galeriji Kolarčeve zadužbine u Beogradu okupili autori iz dvanaest zemalja. Manifestacija je dobila pokroviteljstvo UNESCO-a, a otvorena je u prisustvu Patrijarha Porfirija.
Uz izložbu su organizovani i živi master klasovi sa istaknutim imenima poput profesora Todora Mitrovića iz Beograda, Mihai Komana, Andreja Mušata i Grigorija Popeskua iz Rumunije.
„Beograd je, u toku trajanja izložbe, bio centar živopisačkog sveta. Činjenica da je UNESCO ušao u pokroviteljstvo daje izložbi međunarodni karakter u najpunijem smislu“, ističe Mitrović.
Vlastitu izložbenu delatnost razvija i Akademija SPC za umetnosti i konservaciju. Izložba „Misionari slikom" (Galerija Progres, 2023) predstavila je radove diplomaca Akademije, dok je krajem 2024. u Konaku kneginje Ljubice otvorena međunarodna izložba „Sveti mučenici - okom našeg vremena", posvećena sakralnoj umetnosti u svim njenim medijima, od ikonopisa i freskopisa do mozaika, vajanja i keramike...
Decembra 2025. radovi profesora i saradnika Akademije prikazani su u auli Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta, u povodu jubileja 1700 godina od Prvog vaseljenskog sabora.
Izvan prestonice, Kulturni centar Šabac godišnje organizuje žiriranu izložbu ikona, koja neguje ikonu i kao predmet molitve i kao galerijski fenomen i pruža pouzdan presek ikonopisa u datom trenutku.
Jedinstveno mesto zauzima izložba „Svet u slici - Slika sveta", interdisciplinarni projekat koji u jednom prostoru okuplja vizuelnu umetnost svih tradicionalnih verskih zajednica u Srbiji: Srpske pravoslavne crkve, Rimokatoličke crkve, Jevrejske zajednice i Islamske zajednice. Posle pilot-izdanja u Narodnoj biblioteci Srbije 2023, izložba je 2024/25. gostovala u Istorijskom muzeju Srbije, gde je 54 umetnika predstavilo radove nastale u tehnikama od freske i mozaika do filigrana, kaligrafije, iluminacije i tekstila.
Sve ove manifestacije zajedno crtaju živu mapu savremenog sakralnog stvaralaštva i potvrđuju da srpska crkvena umetnost danas nije tek predmet muzejske zaštite, već prostor aktivnog stvaranja i dijaloga.
Između kanona i slobode
Današnja srpska sakralna umetnost nalazi se na raskršću. Sa jedne strane stoji čvrsti vizantijski kanon, sa druge potreba savremenog umetnika za autentičnim izrazom. Upravo u toj tenziji nastaje ono najzanimljivije.
Srce sakralne umetnosti danas ne kuca samo u manastirskim radionicama, već i u ateljeima mladih slikara, umetničkim akademijama, domaćim i međunarodnim izložbenim prostorima.
Od tišine posleratnih decenija do današnje eksplozije stvaralaštva put je bio dug. Ali upravo zahvaljujući tom putu, savremena srpska freska i ikona danas stoje kao živa umetnost, sposobna da govori jezikom tradicije i istovremeno jezikom našeg vremena.
Prilog je deo projekta Srpska kultura u fokusu UNESKA, kojim Kulturni centar Kaleidoskop obeležava 850. godišnjicu od rođenja Svetog Save i na poziv UNESCO-a se priključuje globalnoj proslavi obeležavanja dvadesetogodišnjice Konvencije o kulturnoj raznolikosti.
Projekat je sufinansiran od strane Ministarstva informisanja i telekomunikacija. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.
PROČITAJTE I:
MIHAI COMAN: ŽIVOPIS JE ZAJEDNIČKI JEZIK BEZ GRANICA
IKONOPIS DANAS: TRADICIJA U POKRETU
SVETLOST LOGOSA: SUSRET UMETNIKA SVETA
IKONA: OD ZANATA DO SAVREMENE UMETNOSTI
Komentari