Piše: Gordana Tadić / Foto: Marko Rupena
Devedesete godine XX veka donele su intenzivnu promenu u srpskom crkvenom slikarstvu. Ono što je decenijama bilo skromna, gotovo skrivena praksa manastirskih radionica, odjednom je postalo jedna od najdinamičnijih oblasti savremene vizuelne umetnosti.
U periodu od kraja prošlog veka do danas, srpska ikona je prešla fascinantan put - od distanciranog, utilitarnog kopiranja srednjovekovnih uzora, preko dubokog razumevanja i oživljavanja vizantijskog slikarskog jezika, sve do smelih kreativnih reinterpretacija tradicije kroz dijalog sa savremenom kulturom.
“Transformacija je bila neizbežna”, objašnjava profesor dr Todor Mitrović, dekan Akademije SPC za umetnost i konservaciju i autor obimne studije "Umetnost ikone u Srbiji od devedesetih godina XX veka do danas: tradicija, tradicije i inovacije", Glasnik Etnografskog instituta SANU.
“Umetnički stvaralački duh nije mogao da se zadovolji samo znanjem jezika, težio je njegovom potpunom savladavanju i podizanju u poetske dimenzije koje označavamo rečju umetnost”.
Danas, srpska scena crkvenog slikarstva broji desetine talentovanih autora čiji se radovi kreću od pedantne kopistike vizantijskih formi do eksperimentalnih dela koja slobodno kombinuju drevne tradicije sa estetikom savremene umetnosti.
Todor Mitrović
Devedesete: Između manastira i manufakture
Raspad Jugoslavije otvorio je prostor za nacionalno i versko izražavanje kakav decenijama nije postojao. Masovni povratak veri stvorio je ogroman porast potrebe za ikonama – kako u hramovima tako i u domovima hrišćana. Problem je bio što tadašnje slikarske prakse nisu mogle odgovoriti na takvu potražnju.
Rešenje je, paradoksalno, došlo iz dva suprotna pravca. S jedne strane, pojavile su se slikarske "kompanije" koje su ikone proizvodile gotovo manufakturno – svaku fazu postupka izvodila je različita osoba prema unapred definisanom šablonu. Rezultat su bile serije potpuno identičnih ikona koje su, kako Mitrović primećuje, odavale utisak bezličnosti: "Novonastale ikone nisu bile bezlične samo zato što su bile međusobno identične, već i zato što je postupak izrade bio maksimalno pojednostavljen zarad povećanja proizvodnje i smanjenja cene."
Interesantno je da je ukus naručilaca, formiran prevashodno kroz kontakt sa industrijskim dizajnom, zapravo preferirao ovu vrstu "savršene" uglađenosti. "Ukoliko su površine i oblici na ikoni bili uglađeni i besprekorno obrađeni kao što su to bili oblici frižidera, televizora ili automobila, utoliko su bile 'estetski' poželjnije za prosečnog naručioca", piše Mitrović, opisujući neobičnu estetsku vezu između tradicije i industrijske kulture.
S druge strane, izdvajale su se pojedinačne autorke poput Veronike Đukanović i Dragane Đorđević, koje su zasenjujućom preciznošću u slikarskom postupku postavljale nove standarde kvaliteta.
Tumane 1991: Rađanje autentičnosti
Ključna prekretnica dogodila se 1991. godine, kada je dovršeno oslikavanje katolikona manastira Tumane. Trojac akademski obrazovanih umetnika – Vladimir Bata Kidišević, Predrag Stojković (docnije arhimandrit Lazar) i Gavrilo Marković – stvorio je nešto fundamentalno drugačije od svega što je postojalo.
"Umesto da nevešto pokušavaju da imitiraju srednjovekovne obrasce, ovi umetnici su u pravom smislu reči oživeli jezik i duh srednjovekovne umetnosti", objašnjava Mitrović. Najpre su obnovili zaboravljenu tehniku slikanja na svežem malteru, a potom su radikalno revidirali pristup stilu – umesto uobičajenog oslanjanja na poznovizantijska rešenja XIV veka, okrenuli su se starijoj vizantijskoj umetnosti epohe Komnina (XII vek).
Novonastala umetnost je, kako Mitrović slikovito kaže, zašla "iza leđa" samoj ideji restaurativnosti, postajući "izvornijom" i "vizantijskijom" od konkretnih rešenja iz istorije vizantijske umetnosti.
Samo dve godine kasnije, 1993. godine, Srpska pravoslavna crkva osniva Akademiju SPC za umetnosti i konzervaciju, prvu umetničku instituciju koja počinje da radi nezavisno od državnog patronata. Upravo će ova škola iznedriti najveći broj ključnih autora savremene srpske crkvene umetnosti.
Dva puta, jedna tradicija
Tokom prve decenije XXI veka kristalizovala su se dva različita, ali ne i suprostavljena pristupa: restaurativni i interpretativni.
Restaurativni pristup podrazumeva što dublje razumevanje i oživljavanje vizantijskog slikarskog jezika. Vladimir Karanović i Veronika Đukanović u zidnom slikarstvu, te Jelena Hinić u ikonopisu, postigli su nivo virtuoznosti koji konačno prevazilazi jaz između savremenog i srednjovekovnog. "Pred njihovim delima imate utisak da stojite pred radovima koje je mogao naslikati neki pozno-vizantijski majstor", primećuje Mitrović.
Goran Jović je otišao korak dalje - kreativno nadograđujući vizantijski stil, on ga čini dinamičnijim i na momente realističnijim, stvarajući svojevrsnu umetničku "hipotezu" o tome kako bi se vizantijska umetnost razvijala da nije bilo turske invazije.
Interpretativni pristup, pak, tradiciju oživljava kroz otvoren dijalog sa savremenom vizuelnom kulturom. Mati Jefimija Topolski, igumanija manastira Gradac, već devedesetih godina bavi se "belim" ikonama izvedenim u pastelnoj gami koja ne pripada srednjovekovnim uzorima već savremenom slikarstvu.
Oko mati Jefimije i ikonopisačke radionice manastira Gradac okuplja se vrlo kreativna grupa obrazovanih slikarki, kao što su Neda Kovinić, Jelena Miladinović i Marija Vukosavljević, koje su svaka na svoj način uspele da prodube započeti dijalog crkvene umetnosti sa savremenom vizuelnom kulturom.
Marija Vukosavljević
Otac Tihon Rakićević, dugogodišnji starešina manastira Studenica, danas vikarni episkop moravički, kombinuje duboko poznavanje vizantijskog jezika sa gestualnom ekspresijom bliskom savremenoj umetnosti.
Posebno je fascinantna priča monahа Damaskina Radulovića iz manastira Kovilj. Naslanjajući se na ruski ikonopisački stil, on je prepoznao geometrijsko-apstraktne aspekte drevne umetnosti i počeo da ih naglašava daleko iznad mere koja je postojala u srednjovekovnom ikonopisu. Rezultat su ikone koje istovremeno poseduju kvalitete drevnog ikonopisa i moderne umetnosti, asocirajući ponekad čak i na nepredmetnu geometrijsku apstrakciju. Karakteristično je da monah Damaskin nikada nije izlagao svoja dela javnosti - slikao je "u kreativnom dijalogu sa savremenom umetnošću isključivo iz ličnog uverenja".
Savremena scena: Disperzija i sloboda
Kao pripadnici različitih generacija autora koji se tokom ovog perioda ističu po naročito uspešnom usvajanju i poetskom produbljenju dostignuća restaurativnog pristupa mogu se prepoznati Despina Crnčević [1975], Marko Pašić [1975], Ivana Pašić [1978], Siniša Trivić [1976], Milan Radusin [1982], Mara Đurović [1982], Đorđe Savić [1982], Suzana Parenta [1984], Katarina Perić [1985], Jelena Obradović Nedeljkov [1985], Dejan Nedeljkov 1986], Nikola Novaković [1987], Ljiljana Peranović [1992], Igor Pjanić [1992], Nemanja Lazarević [1993]...
Siniša Trivić
Druga decenija XXI veka karakteristična je po naročito naglašenoj stilskoj raznolikosti. Među autorima koji su restaurativni pristup podigli na visok nivo ističu se Marko Pašić, Dejan Nedeljkov i Đorđe Savić, čija dela svedoče o pedantnom poznavanju vizantijskog slikarskog jezika i sposobnosti da ga poetski prodube.
Đorđe i Jelena Savić
Mlada generacija - Nikola Sarić, Mijalko Đunisijević, Milica Mišić, Luka Novaković, Nemanja Kocić - razvija sopstvene rukopise koji slobodno kombinuju različite tradicije.
Đunisijević se bavi kolorističkim istraživanjima, harmonizujući paletu intenzivnih savremenih pigmenata u ikoničke prostore za koje najbolje odgovara opis da "nisu od ovoga sveta". Sarić pak uključuje forme iz drevne egipatske, asirske ili persijske umetnosti, zatvarajući, kako Mitrović primećuje, "interpretativno kruženje paradoksalnim restaurativnim postupkom", pokazujući da umetnost ikone "može u sebe da prigrli sve moguće vizuelne svetove, od onih najstarijih do onih najmlađih". Novaković i Kocić, pak, u gestualnoj i oblikovnoj dinamici tragaju za autentičnim autorskim rukopisom i pažljivo odmerenim dijalogom sa savremenom vizuelnom kulturom, gradeći sopstvena stilska rešenja koja prevazilaze čisto restaurativni pristup.
Milica Mišić
Poseban fenomen predstavlja ono što Mitrović naziva "ženskim pismom". Autorke poput Radmile Nestorović i Bisenije Tereščenko u stil crkvene umetnosti uvode nivoe prefinjenosti i elegancije koji ranije nisu postojali, posredno preispitujući srednjovekovni likovni senzibilitet spram patrijarhalnog ambijenta u kome je nastao.
U zidnom slikarstvu, Anastasije Radović i Vuk Dabetić otvaraju najsmeliji dijalog sa savremenom umetnošću – organizujući slikarsku materiju u vibrantnim apstraktnim ritmovima koji izbliza nalikuju savremenoj slici, da bi tek sa distance bili pretvoreni u prepoznatljive ikonografske forme.
Od jezika do poetike
"Slika savremene sakralne umetnosti u Srbiji danas izgleda drugačije od stereotipa koji je često prate", zaključuje profesor Todor Mitrović. Dok se i u crkvenim i u akademskim krugovima često veruje da je umetnost ikone prepoznatljiva po beskompromisnoj konzervativnosti, realnost pokazuje nešto sasvim drugo.
"Korak po korak, oblikovana je jedna složena umetnička scena, sa ogromnom publikom koja postavlja specifične zahteve pred autore, ali i sa autorima koji su odavno u stanju da ponude kreativne odgovore i postepeno utiču na ukus publike, u pravcu dinamičke interakcije koja pripada sferama autentičnog umetničkog stvaralaštva".
U tom smislu, dodaje on, može se očekivati još dosta "svežih, autentičnih i izražajnih likovno-poetskih iskaza", možda čak i više nego krajem prošlog veka.
Srpska ikona XXI veka nije samo čuvar tradicije. Ona je živa, raznovrsna i kreativna umetnička praksa koja uspeva da pomiri drevno i savremeno, duhovnost i estetiku, tradiciju i inovaciju.
Prilog je deo projekta Srpska kultura u fokusu UNESKA, kojim Kulturni centar Kaleidoskop obeležava 850. godišnjicu od rođenja Svetog Save i na poziv UNESCO-a se priključuje globalnoj proslavi obeležavanja dvadesetogodišnjice Konvencije o kulturnoj raznolikosti.
Projekat je sufinansiran od strane Ministarstva informisanja i telekomunikacija. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.
PROČITAJTE I:
Komentari